جهان بینی بشر، در همه اعصار، شاهد تغییراتی بوده است. نظریه های علمی- فلسفی، واقعیت های داخلی و خارجی، وقایع سیاسی و... زمینه را برای این تغییرات و تفاوتها فراهم ساخته است. در دوران جاهلی نیز واقعیت های داخلی موجود در جامعه قبیله ای، زمینه را برای پذیرش عقیده مقابله با این جامعه مهیا کرد. محصول این مقابله، گریز و بیگانگی درونی، انکار آداب و رسوم اجتماعی، فاصله طبقاتی و تبعیض نژادی و عصیان در مقابل آن، غربت مکانی و دل بستن به آرمانهای بلند انسانی و به دیگر سخن، تلاش و امید برای اصلاح واقعیت های موجود در جامعه جاهلی است. شعر صعالیک دوران جاهلـی، بیشتر تصویری از این آرا و اندیشه هاست و این گفتار عهده دار انعکـاس پاره ای از این نظرگاه هاست.

بسیاری از ناقدان بر این باورند که شعر جاهلی عربی، نمونه متکاملی از صیاغت قصیده عربی و توافر عناصر شعری است و اصحاب معلقات، حاملان این پرچم و زهیر، حکمی آنهاست. در باره مهارت فنی و طرز اندیشه زهیر، بررسی جنبه های معتددی از شخصیت وی از خلال اغراض متعدد شعر او ضروری است. برای دست یافتن به این هدف، ارائه نمونه هایی از شعرش ما را در رسیدن به یک نتیجه منطقی یاری می نماید و آن اعتراف به این واقعیت است که زهیر در عباراتش، شاعر جمال است و در حکمت و اندیشه اش، شاعر حقیقت و در دعوتش به صلح و دوستی، شاعر خیر و محبت.

از چشم اندازهای شعر قدیم عرب، تصویر گاو وحشی در آینه قصیده است که شاعر در پردازش تصویر شتر از آن بهره می گیرد و عناصر سازنده تصویر آن، نزد اکثر شاعران تقریبا به هم شبیه است. در نگاه ظاهری به این منظره، همسویی دقیق و ارتباط عمیق بین این عنصر و دیگر عناصر قصیده مخصوصا شتر به چشم نمی آید. از این رو بعضی از محققین و ناقدان معاصر برای رفع این نقصان با استناد به گفته جاحظ درباره این تصویر در شعر جاهلی بر آن شدند که با نگاهی دیگر به این تصویر بنگرند. آنها با تفسیر گفته جاحظ بر این عقیده هستند که احتمالا منظره این حیوان با دین و شعایر و عادتهای اجتماعی و رسوم و سنن ادبی ارتباط دارد و مشتمل بر پژواکهایی از سنن و عادتها و پرستشهای قبیله ای است. زیرا در شبه جزیره عربستان ضمن پرستش گاو، آن را حرز و رقیه ای جادویی برای طلب باران می دانستند.اگر برخلاف شیوه ناقدان پیشین و بعضی از معاصران بخواهیم به گونه ای به تفسیر اجزای مختلف این قصاید بپردازیم تا هماهنگی دقیق بین ارکان قصیده برقرار کنیم، می توانیم با تحلیل مبتنی بر رمز و اسطوره عمق پیوند مفاهیم و مضامین گوناگون آن را دریابیم. براین اساس بعید نمی نماید عنصر گاو وحشی در تابلوی شتر، سمبل حکمت، قدرت و ذکاوت باشد که ویژگیهای تصویر شتر را که نماد شاعر یا انسان ایده آل است، بیان می کند.

مقدمه تغزلی قصاید کهن عربی که اصطلاحا «نسیب» خوانده می شود، از اجزا و بخشهایی از قبیل گریه براطلال، وصف آثار به جای مانده از منزلگاه معشوق سفرکرده، شرح جدایی معشوق و توصیف کجاوه وی و حرکت کاروان معشوق تشکیل شده است که به نوعی اشاره به شیوه زندگی قبیله ای است. همه شاعران جاهلی بجز صعالیک در نسیب قصاید خود از این ساختار کلیشه ای و چارچوب کلی پیروی کرده اند و حتی واژگان و ترکیبها و تشبیهاتی که به کار برده اند، همه تقلیدی و تکراری است.

یکی از جلوه های بارز قصاید جاهلی، تصویر و توصیف مرکب مرد جاهلی به شکل عام و شتر بشکل خاص است که یار، همراه و همدم شاعر است و ظاهرا شاعر با عاریت گرفتن اعضای حیوانات نمادینی چون گورخر، گاو وحشی، شترمرغ و ... به توصیف پراکنده آن پرداخته است. این مقاله بر خلاف شیوه ناقدان پیشین و برخی از سخن سنجان معاصر بگونه ای متفاوت به تفسیر توصیفات بظاهر متفرق شاعر جاهلی از مرکب خود پرداخته تا با تحلیل مبتنی بر رمز و بازگشایی سمبولی، عمق پیوند مفاهیم و مضامین گوناگون آن پدیدار گشته و این اجزای نمادین در یک وجود اسطوره ای نمود پیدا کند. بر این اساس بعید نمی نماید که شتر در قصیده جاهلی، نماد شاعر یا انسان ایده آل باشد که هر کدام از عناصر حیوانی و طبیعی که با آن پیوند می خورند، سمبول قدرت، چالاکی، حکمت، ذکاوت، دوراندیشی، احساس مسوولیت، صلابت، استواری و ... است.

طرح مجدد متون ادبی قدیم و اشاره به فرهنگ و تاریخ گذشته در شعر معاصر و به کارگیری امروزین آن یکی از شگردهای شاعران معاصر عرب است. عبدالوهاب البیاتی یکی از شاعرانی است که از فرهنگ و ادب دوره جاهلی عرب در شعر خود سود جسته است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی به تجلی فرهنگ و ادب جاهلی در شعر البیاتی پرداخته است که مراد از فرهنگ و ادب آنان شعر، اسطوره، تفکرات، آداب و رسوم و ضرب المثل هایی است که در شعرشان نمایان است. از یافته های پژوهش حاضر این است که برخی از خلق و خوی عرب جاهلی چون سخا و بخشش، برخی از تفکرات آنها چون «غراب البین»، برخی از شیوه های شعری چون «وقوف بر اطلال»، برخی از ضرب المثل ها و اشعار جاهلی در شعر بیاتی تجلی پیدا کرده و شاعر در بیشتر موارد در پیوند تجربه شعری خود با ادب جاهلی و به کارگیری آن موفق بوده است. بارزترین وجه این پیوند، سرگردانی شاعر جاهلی در صحراها و جدایی از معشوق است که با تجربیات زندگی بیاتی به عنوان شاعری آواره و به دور از معشوق (وطن اصلی) تعامل برقرار کرده است.

شرم و حیاء به عنوان یک فضیلت اخلاقی مورد توجه تمامی ادیان بوده و هست. نویسنده این جستار قصد نموده است، با روش تحلیلی-توصیفی و با استناد به منابع مطالعاتی و کتابخانه ای به واکاوی آن دسته از اشعار جاهلی که محوریت آن زن است، بپردازد تا بازتاب حیاء وپاکدامنی زن، به عنوان ارزنده ترین خصلت معنوی وی را برای مخاطب به نمایش بگذارد. شکی نیست که هنر واقعگرا تصویر زندگی است. شعر نیز، به عنوان یکی از مصادیق هنرهای زیبا در همه ی انواع و همه ی مراحلش انعکاس زندگی بشریّت بوده است. شعر جاهلی نیز به عنوان گونه ای از شعر غنائی، تصویری ازامیال واحساسات وعواطف شاعر است، همچنین صحنه ای است که در آن، نمونه هایی ازفضائل وخصلتهای ارزنده ی شاعر ویا ممدوحانش به نمایش گذاشته شده است. صفات ارزشمندی که علاقه ی شدید به شرافت قبیله، باعث پدیدار گشتن آن بوده است. نویسنده، در این مجال اندک کوشده است ابتدا جلوه هایی از پاکدامنی زن جاهلی در شعر آن عصر را بیان نماید. سپس به ذکر مصادیقی از نمود عفت در رفتار و نگاه و کلام زن پرداخته و در بخش نهایی، به نوع پوشش زن جاهلی اشاره نموده است.

اصالت تعابیر قرآن می طلبد که هر تعبیر قرآنی یک موقعیت را توصیف کند و یک واژه در سیاق معین، بخشی خاص از معارف و اطلاعات را فراهم آورد تا تکرار الفاظ و عبارات، تکراری بی حاصل نباشد. غالبا در زبان شناسی و «معناشناسی شناختی» عقیده بر این است که «معنا» پدیده ای ثابت و تغییر ناپذیر نیست؛ بلکه یک واژه در ترکیب های مختلف بر معانی گوناگونی دلالت دارد که معنای ثابت کلمات، معنای معجمی آن ها است نه معنای سیاقی. مطابق قواعد نحوی نیز وقتی یک اسم برای بار دوم و سوم در یک جمله به کار می رود، باید به جای آن از ضمیر استفاده شود؛ اما در آیاتی مثل «و السماء رفعها و وضع المیزان ان لاتطغوا فی المیزان و اقیموا الوزن بالقسط و لا تخسروا المیزان» (الرحمن/ 7 - 9) این قاعده مراعات نشده و این حاکی از آن است که تکرار لفظ «میزان» در سیاق های جدید باید بر معانی جدیدی دلالت کند؛ در غیر این صورت باید به جای لفظ تکراری، از ضمیر استفاده می شد. واژه ها یا عبارات تکراری قرآن ممکن است در ابتدا مفهوم تکرار بی حاصل یا تکرار در بیان را به ذهن متبادر کنند؛ در صورتی که از لحاظ کارکرد با هم متفاوتند و بنا به عقیده هیلدی، بر «تصریف در بیان» دلالت دارند. غرض از «تکرار» در شعر قدیم عربی بیشتر تاکید و مبالغه است تا تصریف در بیان و مفهوم تکرار نزد ناقدان و بلاغیان اغلب ناظر به همین معنی است. تکرار همیشه از عوامل مخل فصاحت به شمار نمی آید، بلکه بر عکس گاهی بلاغت کلام در گرو آن نهفته است. بسیاری از نمونه های تکرار، اغراضی غیر بلاغی دارند، به طوری که لازم نیست همیشه از منظر بلاغت به مساله تکرار بنگریم.هدف از این مقاله تببین جایگاه تکرار در زبان و نقش آن در قرآن و شعر قدیم عربی است.